Tết Kate với người Phan Rang đầy nắng

Lần đầu đến lễ hội Katê 2026 để tác nghiệp, tôi cứ ngỡ sẽ mang về một kho ảnh đồ sộ. Nhưng giữa cái nắng như rang, gió như phang của Phan Rang, điều đọng lại sâu nhất không chỉ là những khung hình đẹp, mà còn là hình ảnh những người phụ nữ Chăm thành kính đội lễ vật lên tháp, những cụ già chậm rãi bước đi và dòng người nô nức hướng về ngày Tết thiêng liêng của cộng đồng mình.

Chưa kịp săn ảnh đã thấm cái nắng ban mai

Tôi đã nhiều lần đi ngang Phan Rang, từng nhìn những ngọn tháp Chăm cổ từ xa, nhưng đây mới là lần đầu tiên được hòa mình vào lễ hội Katê trong vai trò người cầm máy tác nghiệp.

Khoảng 5 giờ sáng, tôi cùng anh Lê Đức Dương, nhà báo ở Nha Trang, ăn vội tô phở trong con hẻm nhỏ gần khách sạn rồi lên đường. Chỉ khoảng 20 phút taxi, chúng tôi đã có mặt tại khu vực tháp Pô Klong Garai.

Trời vừa sáng, dòng người đã đổ về mỗi lúc một đông. Người già, trẻ nhỏ, những thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống, các gia đình mang lễ vật, du khách và giới nhiếp ảnh cùng hòa vào không khí ngày hội. Máy ảnh với những ống kính dài liên tục hướng về phía trước, sẵn sàng ghi lại từng khoảnh khắc.

Tôi háo hức lắm, cứ nghĩ phen này sẽ săn được một kho ảnh khổng lồ. Vậy mà chưa đi được bao xa, cái nắng hầm hập đã khiến tôi vài lần chùn chân, thở hổn hển. Gió khô rát mặt, hơi nóng từ mặt đường phả lên khiến chuyến tác nghiệp bỗng trở thành một cuộc thử sức ngoài dự tính.

Điều khiến tôi hơi… mắc cỡ là phía trước, những phụ nữ Chăm vẫn bình thản đội trên đầu các mâm lễ vật, từng bước đi lên tháp. Người mang gà, người mang xôi, cơm canh, trái cây, hoa và nước uống. Họ bước đi giữa nắng gió với vẻ thành kính, tự nhiên như đã quen thuộc với con đường này từ bao năm tháng. Nhìn những bước chân ấy, tôi tự hỏi: Người ta còn đội lễ vật điềm nhiên như thế, một gã đàn ông cầm máy ảnh như mình sao lại thở than?

Nghĩ vậy rồi tự cười, tự tiếp tục hòa vào dòng người. Từ khoảnh khắc ấy, tôi nhận ra mình đến Katê không chỉ để săn ảnh, mà còn muốn nhìn, muốn nghe và muốn hiểu thêm về ngày Tết đặc biệt của đồng bào Chăm.

Những gương mặt làm nên ngày hội

Đồng hành với tôi là anh Lê Đức Dương, người rất am tường phong tục và đời sống của đồng bào Chăm. Anh cũng là tác giả tiểu thuyết Miền thảo nguyên Panduranga, đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2025. Nhờ anh, tôi có dịp tiếp cận những nhân vật thú vị. Đang trên đường lên tháp, anh bất ngờ nhận ra cô bé Đàng Thy Haly cùng hai người bạn đồng trang lứa. Haly là cô gái từng xuất hiện trong một bài viết của anh trên báo Thanh Niên.

Cô bé có mái tóc đen óng, gương mặt thanh tú và đôi mắt tròn trong veo. Giữa dòng người đông đúc, vẻ hồn nhiên của Haly khiến tôi chú ý. Nhờ sự quen biết của anh Dương, tôi có dịp ghi lại vài khuôn hình của cô bé trong trang phục truyền thống.

Đi thêm vài bước, tôi gặp một ông lão chống gậy, tóc búi cao “khổng lồ”, râu dài, khoác trang phục của người già làng. Nhiều phóng viên lập tức hướng máy ảnh về phía ông. Tôi cũng tranh thủ bấm vài kiểu rồi hỏi thăm đôi câu. Anh Dương ghé tai nói nhỏ:“Ông này gần như là biểu tượng của già làng nơi đây đấy!”.

Những mâm lễ trên đầu như tấm lòng hướng về tháp cổ

Hình ảnh khiến tôi nhớ nhất vẫn là những người phụ nữ Chăm đội lễ vật lên tháp. Các mâm lễ được chuẩn bị chu đáo với gà, xôi, cơm canh, trái cây, hoa và nước uống. Mỗi người mang một phần lễ khác nhau, nhưng ở họ đều toát lên niềm vui xen lẫn sự thành kính.

Tôi đặc biệt chú ý đến những cụ bà làn da sạm nắng, đầu quấn khăn, từng bước chậm rãi vượt đoạn dốc. Dưới cái nắng gay gắt, họ vẫn kiên nhẫn tiến về nơi hành lễ. Có người đi một mình, có người được con cháu dìu đỡ. Với nhiều người dân, Katê không đơn thuần là một dịp vui chơi, mà đây còn là lúc hướng về tổ tiên, các vị thần được tôn kính, gặp gỡ người thân và tiếp nối những phong tục đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Có lẻ lần đầu đến đây, tôi chưa hiểu hết về lễ hội. Nhưng nhìn những bước chân thành kính, tôi cảm nhận được phần nào sự gắn bó của người dân Chăm với lễ hội đầy náo nhiệt có chút tâm linh này.

Bên cạnh lễ vật bày biện phong phú, những thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống rực rỡ mang đến cho ngày hội sắc màu tươi trẻ. Tôi liên tục tìm góc chụp và bấm máy như cố ghi lại hết những vẻ đẹp tự nhiên của con người giữa không gian cổ kính.

Càng tiến gần tháp trung tâm, không khí càng náo nhiệt. Dòng người nối nhau thành hàng dài. Xung quanh là những gian hàng bày biện đủ loại lễ vật, thức ăn và nước uống. Màu sắc của trang phục, hoa trái và những mâm lễ hòa vào nhau, tạo nên bức tranh sống động.

Rồi tiếng kèn, tiếng trống vang lên. Những thiếu nữ Chăm bước vào điệu múa, cánh tay mềm mại, bước chân uyển chuyển theo nhịp nhạc. Người xem chen nhau tìm chỗ đứng, điện thoại và máy ảnh giơ lên san sát.

Đây cũng là lúc giới báo chí, nhiếp ảnh hoạt động hết công suất. Người nghiêng máy, người tìm khoảng trống, người kiên nhẫn chờ một khoảnh khắc đẹp. Có lúc đám đông xô lệch, người phía trước che khuất tầm nhìn người phía sau. Lực lượng công an, bảo vệ phải liên tục nhắc nhở, điều tiết để giữ trật tự và bảo đảm khu vực hành lễ.

Tôi nhìn cảnh ấy vừa buồn cười, vừa thấy quen thuộc. Với người làm báo, tìm được góc chụp đẹp giữa một sự kiện đông người chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. Nhưng lần đầu đến Katê, tôi vẫn ngỡ ngàng trước sức hút của lễ hội. Đằng sau những khuôn hình náo nhiệt là niềm háo hức của người dân muốn lưu giữ một ngày Tết đặc biệt của cộng đồng mình.

“Xứ gì mà nóng như cái nồi áp suất!”

Sau gần ba tiếng hòa mình vào lễ hội, chiếc áo tôi đã đẫm mồ hôi. Ngồi trên taxi trở về, tôi lau mặt rồi than với bác tài:“Xứ gì mà nóng như một cái nồi áp suất ụp lên đầu vậy trời!”.

Bác tài cười tỉnh bơ:“Thì cái xứ có nắng như rang, có gió như phang nên người ta mới gọi là Phan Rang đó chú!”. Câu trả lời khiến tôi bật cười. Hóa ra, cái nắng khiến người lần đầu đến như tôi phải than thở lại là chuyện quen thuộc với người dân nơi đây.

Nhìn qua cửa kính, dòng người vẫn đổ về khu vực tháp, xe cộ nối nhau chậm chạp. Những quán nước, hàng rong đông khách. Người ta tranh thủ uống trà tắc, nước ngọt giải khát rồi lại tiếp tục hành trình. Ai cũng mệt, nhưng dường như chẳng ai muốn bỏ lỡ không khí ngày hội.

Tôi trở về với chiếc áo đẫm mồ hôi, một kho ảnh đáng nhớ và nhiều câu chuyện thú vị hơn dự tính ban đầu. Tôi nhớ những người phụ nữ đội lễ vật lên tháp, dáng đi chậm rãi của các cụ bà, gương mặt hồn nhiên của cô bé Haly, ông lão tóc búi cao chống gậy và những thiếu nữ Chăm uyển chuyển trong tiếng kèn trống. Tôi cũng nhớ cái nắng khiến mình thở dốc cùng câu nói vui của bác tài taxi.

Một ngày tác nghiệp chưa đủ để hiểu hết văn hóa Chăm, nhưng đủ để tôi cảm nhận sức sống của một lễ hội được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Katê trong ký ức của tôi là nắng nóng, gió khô, đông đúc, náo nhiệt, đôi lúc mệt nhoài nhưng đầy sức sống. Và điều khiến tôi vui nhất không chỉ là số lượng ảnh mang về, mà là cảm giác mình đã chạm được một phần nhỏ vào đời sống văn hóa Chăm bằng chính những gì mắt thấy, tai nghe và trải nghiệm.

Bởi đôi khi, chuyến tác nghiệp đáng nhớ nhất không phải chuyến đi mang về nhiều ảnh nhất, mà là chuyến đi khiến người cầm máy nhận ra mình còn nhiều điều phải học, phải hiểu và phải yêu hơn ở vùng đất vừa đặt chân đến.

Lữ Đắc Long